Ne u sio ‘i he’eku mohe kou 'i Kolopelu-ki-he-Hau he kuonga mu'a, hingoa motu'a 'o Kolovai te'eki ke liliu 'e Taufa'ahau Tupou I, 'ou sio ki he kau tangata’eiki 'oku fai 'enau fakataha pea 'oku nau ta'ekofu he fa'ahinga teuteu 'i ono’aho, pea kou tu'u pe 'o sio atu mei he mama'o pea u lea atu.

Pea 'ohovale pe kou sio 'oku ou 'i Pulela'a 'i Sene ('Api 'o e SUTT), 'ou to e sio pe ki he kau tangata'eiki tatau 'oku nau to e fakataha pe, pea 'ohovale pe kou sio 'oku ou 'i Kenipela ni 'o lea he letio ki he me'a tatau pe ne u fanongo mei he matu'a mo e 'u lea ne u fai atu kiate kinautolu 'i Kolopelu mo Pulela'a.

Neu sio leva 'oku ou tangi mo kaila, "E 'Upolu e! 'E 'Upolu e!" Pea ne u ofo hake mei he'eku mohe 'oku ou kei tangi pe mo kaila, ‘i he’eku ‘a hake, "'E 'Upolu e!". Ne ofo hake ‘a Luseane Halaevalu, ‘ou talanoa ki ai e me’a ne hoko (‘oku ngali ongo fakatu’a ‘eni ka kou tui pe ‘e malava ke to e mahino ange ai e laumalie ne u fa’u‘aki e tangi laulau, pea ‘e to e mahino ange foki ki Ha’a Vavanga Lea mo Tufunga Faiva ‘o e hau’atea).

Ne u tu’u hake ai pe ko e 2.30am ia ‘o kamata fa’u e tangilaulau ni mo ‘eku tangi pe mo tohi, ko e manatua ‘a e kakai kuo mole ‘enau mo’ui pea mo e manatu ki he kau tangata’eiki ‘o Kolopelu ne u mamata ki ai, hange kuo to e tu’u mai e kau pekia, tapu mo kinautoklu, ‘o talatalanoa mai ki he taufa kuo huki tonu ‘i ‘Upolu.

Kou ‘osi fa’u e ngaahi tangilaulau lahi ka ko e tangilaulau pe ‘eni ne lahi taha ‘eku tangi pe mo tohi ‘o a’u ki he’ene ‘osi, ko e 2.30pm ia ‘o e ‘aho Tokonaki 03/10/09, talu mei he 2.30am pongipongi.

Ko e kakai 'o 'Upolu ne nau muimui folau mai 'ia Tohu'ia Limapo, 'ofefine 'o Amalele Ama mei Safa'ata, ‘a e ne ta'ane mo Tu'i Ha'a Takalaua Mo’unga'itonga 'o 'i ai 'a Ngata ko e 'uluaki Tu'i Kanokupolu. Ne fakafuofua ki he peseti 'e 90 ‘o e kau 'Upolu ne nau kamata 'a e Taumafa Kava mo e fua fakanofonofo 'o Kolopelu, Kanokupolu, 'Ahau, Te'ekiu, Masilamea, Fahefa mo Ha'atafu. Ko Fo'ui pe mo Ha'avakatolo ne 'osi tu'u pe ai kimu'a he tu'uta atu ko 'eni 'a e kainga Ha'amoa, pea mo honau ongo ‘eiki/to’a ko Vaha‘i mo ‘Ahome’e.Ko 'Ahome'e ko e ha'u ia he tuku'au Fakataula mei he Tu'i Tonga.

'Oku pehe ko Lauaki pe ne lahi hono konga Tonga mo ha ni'ihi mei he Ha'a Maliepo (hingoa 'eni ia ‘a e Tu'i Tonga mo e kau fuofua Falefa ‘o Kauhala’uta, pea ko e hingoa Lauaki ne ‘i he ‘uluaki Tu’i Tonga pea hiki ki he Tu’i Ha’a Takalaua ‘i Tatakamotonga mo Fonuamotu pea ki Ha’a Tu’i Kanokupolu).

Pea ko Motu'apuaka mo Ha'a Molofaha/Fale Ha'akili (Fale 'o 'Ili Molofaha, fa'etangata 'a Ngata, tuonga'ane 'o Tohu'ia) mo e Ha'a Ngatamotu'a ko e fu'u kau Ha'amoa 'ata'ata pe. Te'eki ke fokotu'u 'a Ha'a Havea, Ha'a Ngatatupu, Ha'a Latukefu, pea kehe pe 'a Ha'a Siulangapo, Ha’a Vaea, Ha’a Latuhifo, etc., mei he Ha’a Tu’i Takalaua, pea mo e ngaahi Ha'a 'o Kauhala'uta.

Ko e tala mahu'inga 'e taha 'o e fuofua Tu'i Kanokupolu mo hono kainga 'Upolu ni he kuonga ko ia, ne pau ke tatatau 'a e 'eiki tangata kotoa pe, pea ne 'ikai ngofua ki ha 'eiki ke kau ki he Taumafa Kava kapau 'oku hala he tatatau. Ne pau foki ke tatatau 'a e Tu'i Kanokupolu kotoa pe, tuku kehe pe 'a e Tu'i Kanokupolu 4, 'a Mataeleha'amea, pea ne tuputamaki e hou'eiki Kanokupolu pea nau 'ai hono hingoa fakatenetene ta'efe'unga ki ai, ko e 'ikai hano tatatau. Ne tatatau pe e hou'eiki Kanokupolu katoa 'o hange ko e "Pe'a" 'a e kau Ha'amoa, ka ko e kehekehe pe ‘i he kupesi, lanu pea mo matolu ange kitautolu, pea 'ikai ke laka hifo ki lalo 'i he tui, mei he konga loto 'i he mei funga kete 'o lele hifo ai katoa ki he funga tui.

Ne ‘ikai ke ngofua ke tatatau ‘etau hou’eiki fafine, hange ko e “Malu” ‘a e kau Ha’amoa ‘i honau alanga, he na’e pelepelengesi ‘a e fiema’u ia ke haohaoa ma’a mo hamolemole ‘a honau kili, pea ko e tatatau pe ne ngofua ne ta ‘i honau lohi’i tuhu pe ‘aofi nima, ka ko e fanga ki’i kupesi ikiiki ‘o hange ko e fonu pe matala’i ‘akau kakala (Ne ai pe foki e ngaahi tatatau e kakai fafine ‘e ni’ihi honau ngaahi konga kehe he sino, ka kou talanoa atu ‘eni ki he fafine ‘o e ngaahi Ha’a Tu’i mo e Hou’eiki).

Ko 'eku kui hono ua, he laine/kohi tangata 'eku tangata'eiki ko Tevita Tofua'ipangai Lafitani, mei Kolopelu, ko Pouvalu Tofua'ipangai hono hingoa, pea ko hono foha fika ua ko Sefesi Lafitani Pouvalu, ko e tangata'eiki ia 'eku tamai, Tevita Tofua.

Pea ko e ‘ohoana 'o Pouvalu ko Milise Kaumavae mei Kolopelu ai pe (Ne toki hiki mai 'a Pouvalu mo Milise mei he kelekele ‘o ‘Eiki Ata mo Ha’a Ngata Motu’a 'o nofo Vaotu'u he kelekele 'o 'Eiki Tu'i Vakano mo Ha'a Havea Lahi). Ne ai foki e ta'okete 'o Sefesi mo hono ongo tuofafine ‘e toko ua. 

Ko 'eku kui ua he 'otu laine fefine fa'e 'a 'eku tangata'eiki, 'a Tevita Tofua, ko Mokofisi Sefesi Tangatafoua 'o Pea-Vaotu'u pea ko hono 'ofefine lahi 'a e fa'e 'eku tangata'eiki, ko Meleane 'Ana Lafimoa, mo hono fanga tuonga'ane mo e tokoua 'e toko 13. Ko e fa'e 'a Mokofisi ko 'Ana Nganga mei Kano-'o-'Upolu/Kanokupolu.

Ko 'eku fekau'aki 'ena mo Kolopelu-ki-he-Hau (Kolovai) pea mo Kanokupolu, ne 'uhinga mahalo ai 'eku misi pea mo e talanoa fakatu'a 'oku ou fai ni 'i he Tangilaulau 'a Kolopelu-ki-he-Hau mo Kano-'o-'Upolu.

Si’i ta fatafata, ta mei loto Lolofonua ‘o ongo kia Hikule’o ki Pulotu

‘A e taufa ni fakaloloma, longonoa ‘o lala ‘a Langi na he fakalilifu

Pea tangihumanava ‘a Tohu’ia-’o-Futuna pea mo ‘ene to e si’i lolou

Ka e fakafoa pea tangihufonua ‘a Fonuavai pea ne lotu ‘o punou

‘Io ka e tafe’alo’imata ‘ikai ‘osi ‘a Fonua’uta pea mo ne fakalolotu

Ko Velelahi mo Velesi’i ‘ena ‘oku na tangikunima ko hono uhu

Mo nau ui mo hu fakalolongo kia Latu mo Kolulu ‘o e moana‘u’ulu

Ko ha moana‘ikaimaheni mo ha to’a ‘oka likiliki sopusopu lautolu

Moanavavale mo moanaloloto, fanongoa ‘a si’i‘emau tangilau’aitu

Moanaloa mo moanapulu, he ‘ikai pe to e ngalo he tukungamanatu

Moananui mo moanakinekina, he’ikai pea ‘afe ha’amau to e a’u atu

Moanakula mo moana’uli, ‘oku hala ‘ataa ‘ikai ha to e laufakatatau

Moanatapeau mo moanatapaki, ta tu’akauta, fakalotota, lau ngalu

Moanafisihina mo moanafisi’inaua, mei he afi ‘ikai hano to e fa’alau

Moanamamaha atu, foki mai fakapeaukula mate’aliku atu he‘otumotu

Moanata’e’iloa, moanata’etaukei, moana ho’o fakapo ‘a ha’amautolu

Si’i ta fatafata, ta ‘i loto Kolopelu-ki-he-Hau mo Kano-’o-’Upolu

He ta ‘eni kuo o’o, malave pea huhu hoani ki homau ngaahi kupu

‘O langa e loto he manatu ki homau Safa’ata ‘o ‘Upolu ko e nu’u

Tohu’ia Limapo mo Amalele Kama ki Fonuamotu ‘ena ne tanu

Si’i ’Ili Molofaha, Lauaki, La’aumalava, Sa’alaia e kaumui folau

‘A e ‘Api ko ‘Ahau mo e Ahi-’o-Ulakai ‘aho mo e po ‘enau tutulu

Mo e Vaikohiva, Mohekonokono he’ikai ngalo e Toa-ko-Pouvalu

Si’i Vaoloa mo Halakitaua ‘oku na fakafoa Nuku e mo Niukapu

Tangitulanga ‘a Leitufia, Manuetoafa-’o-Hihifo pea mo Afu 

Tangivivili ‘a Manukeiika’imoana, Kanavale, ‘Ahoafi tapu

Tangituva’e ‘a Falefa-Hihifo ‘o si’i Fa’oa, Napa’a mo Monuu

Tangihalotu ‘a Falefa-Uta ‘o Fetaiakimoeata, Tovi mo La’akulu

Tangima’upu ‘a Falefa-Tahi ‘o Leka mo Ula siu ‘o Hakautapu

Tangi’ukuma e Fala-‘o-Setane ki he Fala-‘o-Ata ‘i he hikuhiku

Tangi’oiaue ‘a e Mala’e-ko-Pouvalu ‘o ongo ki he Ha’a-’oe-tafu

Tangita’etuku he touleleka, valevale, finemui pea mo e talavou

Tangimamahi he’enau takina, tafihu, tafia he ta’au ‘o e ‘u peau

Tangihanu ki he Loukie fakanonga, Sauiluma ‘o Fokololo-e-Hau

Malietoa mo e vahenga taki taha ‘o e fa’a-Samoa ‘o e puputu’u

Manatua si’i Tu’i Atua, Tu’i A’ana, Tagaloalangi mo Fa’asua’iau

Tuamasaga, A’ana, Ainga-i-le-Tai, Atua, Va’a-o-Fonoti e tuku’au

Fa’asaleleaga, Gaga’emauga, Gaga’ifomaunga, Vaisigano hono lau

Satupa’itea mo Palauli mo e fonua ‘o e kau Tangaloa e tukungutu

He ‘oku mau manatua si’i Tangaloa ’Eitumatupu’a ‘a ‘Aho’eitu

‘A e hulihuli mei Tutu’ila ‘i Manu’a e Motu ‘o Salai’a he tautalu

Tala’ehai ‘e ngalo atu ‘a Mata’aho ‘o Ha’a Talafale mo Maliepo 

Mo e Falefa Tu’i Tonga, Tu’i Folaha, Matakehe mo Tu’i Loloko

‘I he ha’aha’a ko ‘eni ‘o Hilingakelekele ‘i he fononga ki ‘Ao’ao

He ko homou faingata’ia mo e kafo ‘oku mau to e lave foki ai

Mei he fotula ‘a Mafi-‘o-‘Amelika Ha’amoa  mo homau ‘ainga

Ki he tangivanavanaiki ‘a Malau-’o-Vailahi mo e Maka Mimisi

Kuo tengiha si'i Mailefihi pea mo Tangipa 'io 'a Kaimanuvulangi

‘O tatangi mo ongona ‘i Kauhala’uta, Sina’e mo Ha’a Falefisi

Tauanga’a ai‘a Sina’e Kimu’a, Sina’e ‘Eiki mo Sina’e Kimui

He na’e ‘uluaki matua’i fakanavau ‘e Seketoa mo e Piu’oTafahi